Łódź, Wrocław, Warszawa, Kraków i Trójmiasto to najchętniej wykorzystywane wielkomiejskie plenery filmowe w Polsce. Gdańsk, Sopot i Gdynia przyciągają od lat filmowców nie tylko zabytkami i malowniczymi miejscami, ale i bliskością morza, które jest magnesem samo w sobie. Rzadko kiedy w filmach pojawia się jedno z tych miast, najczęściej są dwa lub wszystkie. Przyjrzyjmy się niektórym pomorskim filmom, z których część na trwale wpisała się w dzieje rodzimej kinematografii. Na początek Gdańsk.
&. Trudno w to uwierzyć, ale zrazu film “Do widzenia, do jutra” niezbyt przypadł do gustu krytykom. Za to widzowie z miejsca docenili debiut Janusza Morgensterna tłumnie szturmując kina. Dziś ci pierwsi również uznają film za jedną z najważniejszych pozycji w dorobku naszej kinematografii. Duża zasługa w tym głównej pary odtwarzanej przez Teresę Tuszyńską i Zbigniewa Cybulskiego, muzyki Krzysztofa Komedy, jak i lekkiej ręki reżysera. Wybornie “grają” też plenery Gdańska[ Bazylika Mariacka, Długi Targ, okolice Hali Targowej na Placu Dominikańskim i nabrzeże Motławy w rejonie Baszty Łabędź [ fotografia], gdzie dochodzi do pierwszego spotkania Margueritte i Jacka. Filmowcy wybrali się też do Sopotu [ Willa”Hestia” przy ul. Władysława IV i nieistniejąca Państwowa Galeria Sztuki w rejonie ulicy Bohaterów Monte Casino] oraz na gdyńskie korty tenisowe przy ul. Ejsmonda.
&. Z obecnej perspektywy starania o wyjazd do USA pokazane w filmie “Rozmowy o miłości” z 1990 roku mogą wydawać się śmieszne. No, bo dzisiaj wielu obywateli III RP żyje lepiej niż przeciętni Amerykanie, a za ocean leci się głównie w charakterze turysty. BEZ WIZY! Ale wtedy w Polsce wciąż powszechny był mit o “amerykańskim śnie”. Gwoli prawdy: w Polsce w pierwszym roku zmian gospodarczych, społecznych i politycznych żyło się ciężko, ale nie tak jak rok czy dwa lata wcześniej. Przynajmniej sklepy były pełne towarów. Wprawdzie film jest czasami pokręcony psychologicznie, ale warto poświęcić na niego te 90 minut. Plenery to molo w Sopocie, brzeg Bałtyku, Aleje Ujazdowskie w Warszawie oraz Motława w Gdańsku – fotografia.
&. Na dobrą sprawę film “Gracze” z 1995 roku reprezentuje bardzo rzadki u nas gatunek political fiction. Zasadniczym wątkiem tej produkcji w reżyserii Ryszarda Bugajskiego jest planowany zamach na Lecha Wałęsę podczas wyborów prezydenckich. Ma za tym stać KGB, które ściągnęło do wykonania zadania sprawdzonego terrorystę. W sprawę angażuje się też Mosad i polskie służby. Najważniejsze role przypadły Małgorzacie Pieczyńskiej, Markowi Proboszowi, Marianowi Opani i Lechowi Łotockiemu. Zdjęcia powstały w Gdańsku[ m.inn. ulica Mariacka – fotografia] oraz w Warszawie[ gmach Politechniki].
&. Film “Kim jest ten człowiek” z 1984 roku opowiada szpiegowską historię z okresu tuż przed wybuchem wojny. Akcja toczy się na najbardziej zapalnych odcinkach, czyli w Wolnym Mieście Gdańsku i na tzw. korytarzu pomiędzy Niemcami właściwymi i Prusami Wschodnimi. Reżyserskie małżeństwo Petelskich zadbało o doborową obsadę. Na ekranie prym wiodą Henryk Talar, Wieńczysław Gliński, Krzysztof Chamiec oraz Ewa Szykulska. I właśnie zestaw popularnych aktorów oraz dynamiczna narracja zapewniły tej produkcji kinowy sukces. Plenery to Gdańsk[ ul. Ogarna – fotografia], Kalisz[ więzienie], Wrocław, a także czeska Praga.
&. W PRL władze kinematografii chętnie wspierały takie filmy jak “Banda“[ 1964] Zbigniewa Kuźmińskiego. O ludziach, zrazu pogubionych moralnie, społecznie i politycznie, którzy w finale wchodzą na dobrą drogę. Tym razem są to wychowankowie zakładu poprawczego, zatrudnieni warunkowo w stoczni gdańskiej. Wkrótce stają się podejrzanymi o kradzież, ale potrafią się oczyścić. W obsadzie jest trochę młodzieży aktorskiej[Jolanta Wołłejko, Maciej Damięcki],jaki weteranów[Renata Kossobudzka, Tadeusz Gwiazdowski]. Zdjęcia powstały w Gdańsku [ stocznia, Brama Straganiarska – fotografia] i Sopocie – tu na molo i plaży.
&. Nawet najlepsi aktorzy nie uratują słabego filmu. No bo co z tego, że na ekranie widzimy tuziny gwiazd[ Łapicki, Karel, Janowska, Kobiela, Benoit, Niemczyk, Siemion, Czechowicz – wystarczy?], skoro “Poradnik matrymonialny” z 1967 roku kompletnie się nie udał. Wiele filmów z lat 60. XX wieku chętnie ogląda się po wielokroć, a ten tylko raz, i to raz za dużo. Zdjęcia nakręcono w Gdańsku – m.inn. w rejonie Żurawia – fotografia, Sopocie i na Półwyspie Helskim[ Chałupy].
&. Serial “Kolumbowie” z 1970 roku wydaje się na wskroś warszawski, stąd też aż trudno uwierzyć, że jeden z odcinków[ IV. “Oto, dziś…] nakręcono w Gdańsku. Reżyser, Janusz Morgenstern, dobrze zaznajomiony z tamtejszymi plenerami, uznał, iż wypadną one przekonywująco. I tak się stało. Oglądając na ekranie okolice kościoła Świętego Jana , a więc ulice Różana, Minogi i Straganiarska – fotografia, moglibyśmy przysiąc, że to zdjęcia z powstańczej stolicy.
&.Jest takie określenie w sferze muzyki “autor jednego przeboju” . Podobnie można powiedzieć o Mirosławie Borku, dokumentaliście, który w 1989 roku zadebiutował filmem fabularnym “Konsul”. Kanwą były “dokonania” oszusta Czesława Śliwy z powodzeniem wyprowadzającego w pole teoretycznie mądrzejszych od siebie ludzi i reprezentowane przez nich instytucje. Choć legitymował się ledwie wykształceniem podstawowym. W tej roli znakomicie sprawdził się Piotr Fronczewski, mając do pomocy na planie Marię Pakulnis, Gustawa Lutkiewicza, Krzysztofa Zaleskiego, Macieja Pawlickiego, Macieja Góraja i Jerzego Bończaka. Zgodnie z zakresem terytorialnym działania hochsztaplera, film nakręcono w różnych miastach Polski: Gdyni, Sopocie, Warszawie[ Okęcie], Otwocku, Wrocławiu[hotel “Monopol” ]i w Gdańsku m.inn w Hali Targowej[ fotografia].
&. Film “Drzwi w murze” z 1973 roku jest pełen niedopowiedzeń, ulotnych wrażeń, zamyśleń. U jednych może to wywołać poczucie nudy, inni odbiorą to jako prawdziwą duchowość życia. W tle widzimy Sopot[ ulica Szopena], ale głównie Gdańsk[ port lotniczy, Most Zielony, Muzeum Narodowe przy ulicy Toruńskiej, Plac Dominikański przy Hali Targowej – fotografia]. Krótkie sekwencje nakręcono również na brzegu Bałtyku i w Słowińskim Parku Narodowym.
&. Ludzie chcą to oglądać, więc filmowcy kręcą wciąż nowe. Mowa o komediach romantycznych, czyli ona i on zmierzają do Happy Endu. Jednym z takich filmów jest “Miłość jest wszystkim” z 2018 roku , który wyreżyserował w oparciu o holenderski pierwowzór Michał Kwieciński. W rolach głównych tej osadzonej w okresie przed Bożym Narodzeniem opowieści widzimy Joannę Kulig, Agnieszkę Grochowską, Mateusza Damięckiego i Leszka Lichotę. Na ekranie pojawia się też nieżyjący już Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz, bowiem akcja toczy się w tym mieście. A dokładniej na Długim Targu – fotografia, Długim Pobrzeżu nad Motławą, na Wyspie Spichrzów oraz Obwodnicy Trójmiejskiej.
&. Film “Wolne Miasto” z 1958 roku opowiada o losach Polaków na przełomie ostatnich dni pokoju i pierwszych wojennych w 1939 roku. A było ich tam mało, około 10 procent. Dominowali Niemcy, z którymi całkiem nieźle układały się relacje. Do czasu, aż władzę przejął niejaki Adolf Hitler. W filmie Stanisława Różewicza zagrali m.inn. Hanna Zembrzuska, Jan Machulski, Kazimierz Wichniarz i debiutujący Piotr Fronczewski. Zdjęcia zrealizowano w autentycznych plenerach w Gdańsku, a więc na terenie gmachu Poczty Polskiej, w okolicach dworca kolejowego i na Długim Targu – fotografia. Widzimy również plażę w Gdyni, która wówczas leżała na terytorium II RP.
&. Po październikowej “odwilży” do Polski zaczęło przyjeżdżać coraz więcej Polonusów, których wcześniej odstraszał stalinowski terror. O nich właśnie opowiada film “Jadą goście, jadą” z 1962 roku. Bohaterowie każdej z trzech nowel muszą zmierzyć się z socjalistyczną rzeczywistością, ale co to za problem, jak się ma dolary. Gorzej, jakby przyszło im żyć tu na stałe…Zdjęcia powstały na terenie całego kraju, poczynając od Dworca Morskiego w Gdyni, poprzez Gdańsk[ Dworzec Główny PKP, Długi Targ – fotografia], Łódź[ willa przy ul. Tylnej 11], Warszawę, a kończąc na południu kraju. Tu ekipy znalazły odpowiednie plenery w kościele w Grywałdzie, w Słopnicach w pow. Limanowskim oraz w Piekielniku w gm. Czarny Dunajec.
&. Która matka jest dla dziecka ważniejsza? Tak, która urodziła czy ta, która wychowała? Twórcy filmu “Zapamiętaj imię swoje” z 1974 roku starają się uciec od tego dylematu i przekonać widza, że obie mogą być tak samo ważne. Tym bardziej, że fabuła oparta jest na faktach. Ta pierwsza matka to Rosjanka, która rozdzielono z dzieckiem w obozie zagłady, druga – Polka, wychowująca go. Akcja rozgrywa się w dwóch planach historycznych[ II wojna światowa i współczesność] oraz przestrzennych – PRL i ZSRR. Do ról matek zaangażowano Ludmiłę Kastkinę i Ryszardę Hanin. Reżyser Sergiej Kołosow na pewno nie pożałował tej decyzji. Syna zagrał Tadeusz Borowski. Zdjęcia w tej polsko radzieckiej koprodukcji zrealizowano w Gdańsku[ Długie Pobrzeże, Długi Targ – fotografia] , Gdyni, Oświęcimiu oraz w Leningradzie.
* Jak na film niskobudżetowy i na poły amatorski “Dla Ciebie i ognia” jest produkcją nader udaną. Akcja trzyma w napięciu do końca, chociaż fabuła może budzić zastrzeżenia. Dobrze poradzili sobie też aktorzy. Nic więc dziwnego, że list nagród towarzyszących temu tytułowi jest długa. Plenery są głównie gdańskie[ m.inn. okolice ratusza i fontanny Neptuna – fotografia], ale na ekranie widać także cukrownię w Pruszczu Gdańskim.
&. W filmie “Z tamtej strony tęczy” reżyser Andrzej Piotrowski kreśli na ekranie obraz typowego trójkąta z atrakcyjną kobietą i dwoma mężczyznami. Jeden jest starszy i nudnawy, ale stabilny i przewidywalny, drugi to młody artysta z głową w chmurach, do której wszystko może strzelić. Kogo zatem wybrać? W tych rolach widzimy odpowiednio Aleksandrę Zawieruszankę, Jana Machulskiego i Jerzego Góralczyka. Zdjęcia powstały w Trójmieście na początku epoki Gierka i w tle widać typową dla niej dynamikę. Najwięcej nakręcono w Gdańsku w dzielnicach Brzeźno i Przymorze, ale też na Starym Mieście – tu widzimy Długie Pobrzeże i ulicę Długą – fotografia. W Sopocie utrwalono na taśmie hipodrom. Poza tym jest sporo zdjęć w kolejce, która spina aglomerację trójmiejską.
&. Film “Człowiek z nadziei” zamyka tryptyk Andrzeja Wajdy ze słowem “człowiek” w tytule poświęcony w całości walce o prawdę, wolność i godność ludzką. Tym razem film dedykowany jest osobie będącej symbolem tych wszystkich pojęć, czyli Lechowi Wałęsie. W jego postać rewelacyjnie wcielił się Robert Więckiewicz, tak ucharakteryzowany i przygotowany językowo, że bardzo przypomina laureata Pokojowej Nagrody Nobla. Rolę żony Danuty trafnie powierzono Agnieszce Grochowskiej. Obsada jest niemal wyłącznie polska, z jednym wyjątkiem. Jest nią włoska aktorka Maria Rosaria Omaggio, odtwórczyni słynnej dziennikarki Oriany Fallaci, którą w pamiętnym wywiadzie “ograł” kiedyś w swoim stylu prosty zdawałoby się robotnik Wałęsa. Zdjęcia tego pasjonującego filmu powstały w Warszawie, Żyrardowie[ osada fabryczna, blok przy ul. Nietrzebki 20 na osiedlu Wschód] oraz w Gdańsku -m.inn. w stoczni oraz w dawnym kinie Neptun” przy ul. Długiej 57 – fotografia.
&. Stanisław Bareja ma w swym dorobku trzy rodzaje filmów – kryminalne, satyryczne i komediowe. “Żona dla Australijczyka” z 1963 roku należy do tej trzeciej grupy. Jakże to pięknie zostało nakręcone! Lekko i tanecznie, jakby w takt muzyki zespołu “Mazowsze”, który odgrywa w fabule znaczącą rolę. A może bardziej jedna z jego solistek, grana przez Elżbietę Czyżewską, której partneruje Wiesław Gołas, ustylizowany na tytułowego przybysza z Antypodów. Tłem tej historii miłosnej z happy endem jest Wybrzeże. Sporo scen powstało w Gdańsku – na Moście Zielonym, przy Fontannie Neptuna i w rejonie tzw. katowni – fotografia. Kręcono też na Bałtyku na statku “Batory” podczas rejsu do Helsinek i Leningradu oraz w Gdyni przy tzw. Ślimaku blisko ulicy Ejsmonda. Zaś wille kapitana znaleziono aż w Konstancinie – Jeziornej.
&. Wiele osób omija takie filmy jak “Kariera” z 1954 roku dalekim łukiem. Ja je oglądam. Nie dlatego, że odpowiada mi stalinowska propaganda, tylko z innych względów. Po pierwsze dla aktorów. W tym przypadku możemy podziwiać cały ich zastęp na początku kariery jak Teresa Szmigielówna, Lidia Korsakówna, Kazimierz Wichniarz oraz Bogumił Kobiela i Zbigniew Cybulski. Po drugie jest w nich zapisany obraz Polski w danym momencie historycznym, w jakiejś tam mierze przekłamany, ale w większym stopniu prawdziwy. Wreszcie często takie filmy są całkiem zręcznie zrealizowane i ogląda je się z ciekawością. Po odcedzeniu propagandy, rzecz jasna. Nie dotyczy to jednak “Kariery” , która jest nudna i bardzo jednostronna. Zdjęcia powstały w odbudowywanym wciąż Gdańsku – przy Baszcie Łabędź, na Długim Targu, przy Złotej Bramie – fotografia.
&. Tadeusz Chmielewski chciał pewnie kontynuować sukces swojego debiutanckiego filmu “Ewa chce spać” . Nie wyszło. Chociaż może w 1960 roku, kiedy “Walet pikowy” wszedł na ekrany, być może wśród widowni wywoływał śmiech. 60 lat później – co najwyżej uśmiech politowania. Infantylna akcja, koszmarne dekoracje i brak artystycznego polotu to główne zarzuty. Filmu nie ratuje nawet obsada, pomimo że wśród niej aż roi się od aktualnych i przyszłych gwiazd, jak Czesław Roszkowski, Janusz Kłosiński, Ludwik Benoit, Aleksander Fogiel, a z pań Janina Traczykówna, Barbara Kraftówna, Maria Kaniewska czy Krystyna Feldman. Reżyser zrehabilitował się już trzy lata później, kręcąc “Gdzie jest generał”. Nieśmiertelna perełka! Za plener “Waleta” posłużyło Trójmiasto – Gdynia[ okolice dworca PKP], Sopot[ Willa Piotrowskiego], ale głównie Gdańsk[ Biskupia Górka, ulica Zaroślak, Dworzec Główny i okolice Ratusza Staromiejskiego i Bramy Złotej – fotografia].
&. “Na kłopoty Bednarski” – tytuł wprawdzie pachnie Chandlerem, lecz tytułowy bohater jest jak najbardziej nasz – polski prywatny detektyw w Wolnym Mieście Gdańsk. W tej roli w każdym z siedmiu odcinków widzimy Stefana Friedmana, inni aktorzy – Elżbieta Panas, Krystyna Feldman, Eliasz Kuziemski, Jan Peszek – zmieniają się. Wprawdzie akcja dotyczy Gdańska i tam wykorzystano kilka “klasycznych” miejsc, jak ulica Mariacka, Długi Targ, Brama Zielona – fotografia, to jednak realizatorzy filmowali także w Sopocie i Gdyni. Mało tego. Wybrali się do Wrocławia[ ulice: Świetego Antoniego 2 – 4, Przeskok 6, Włodkowica i Plac Uniwersytecki]. Z dobrym skutkiem. Tamtejsze plenery wypadły bardzo przekonywująco i…gdańsko!
&. Komedia, ale z takich, o których człowiek zapomina zaraz po wyjściu z kina: “Smażalnia story” z 1984 roku. Dwóch panów po powrocie z Finlandii, dłuższym, co oznacza więcej zarobionych dewiz, traci cały zarobek w trakcie zakrapianej zabawy w Trójmieście i błąka się po kraju. Wreszcie trafia do miasteczka, gdzie aż roi się od malwersacji, obłudy, i tym podobnych atrakcji. Trzeba by od tego uciekać, akurat oni dobrze się w tym odnajdują. Zdjęcia zrealizowano w Gdyni w słynnym “Maximie” przy ul. Orłowskiej, w Gdańsku na ulicach Mariacka i Piwna – fotografia oraz w Goniądzu.
&. To się musiało kiedyś stać. Ano to, że wieczny chłopiec kiedyś dorośnie i zagra ojca. Mowa o Władysławie Kowalskim i serialu “S.O.S“. Dodatkowo nie ma łatwego zadania, gdyż córeczka[ Ewa Borowik] wpakowała się w nie lada kłopoty. Takie, z którymi tato – specjalista od rozwiązywaniu na radiowej antenie cudzych spraw – nie może sobie poradzić. Janusz Morgenstern zaprosił do udziału jeszcze wiele ówczesnych gwiazd, jak Grażyna Barszczewska, Danuta Kowalska, Roman Wilhelmi, Jan Englert. Jednym wielkim plenerem jest Trójmiasto i okolice. I tak w Gdańsku kręcono na Długim i Rybackim Pobrzeżu, Gradowej Górze, przy ul. Wałowej, w Hali “Olivia” przy Alei Grunwaldzkiej i w okolicy Dworca Głównego PKP – fotografia, w Sopocie na molu i w Grand Hotelu, zaś w Gdyni na pirsie przy Skwerze Kościuszki i Kamiennej Górze. Ponadto na ekranie pojawiają się takie miejsca jak prom na Wiśle pod Mikoszowem, ujście Wisły, Tczew, Stary Rynek w Pucku, droga E 16[ dziś 91] pod Pruszczem Gdańskim, port w Darłówku i warszawskie Okęcie.
&. Filmem “Autoportret z kochanką” 1996 Radosław Piwowarski po raz kolejny udowodnił, że jak mało kto zna się na temacie wchodzenia w dorosłość. Wprawdzie fabuła jest mało realna i epizody wojskowe wyszły kiepsko, ale za to z drugiej strony zachwycają zdjęcia i muzyka. Można mieć też zastrzeżenia do obsady: starzy wyjadacze wypadli co najwyżej średnio, za to rewelacyjnie poradził sobie z rolą debiutant Waldemar Błaszczyk. Materiał zdjęciowy powstał generalnie w trzech miejscach: na Pomorzu[ stacja kolejowa Gdańsk Główny – fotografia, linia kolejowa Rybno Wielkie – Wejherowo, Czymanowo], na Mazurach[ jednostka wojskowa i poligon w Orzyszu, Pisz, Karwik, jezioro Śniardwy] i w Warszawie[ Most Poniatowskiego i Port Praski].
&. Są filmy, które się nigdy nie starzeją, inne bardzo powoli, zaś jeszcze inne zestarzały się, zanim je wyświetlono. Przykładem tej ostatniej sytuacji jest “Stan wewnętrzny“, nakręcony w 1983 roku, ale skierowany do dystrybucji dopiero w 1989 roku, po zmianach politycznych. Wtedy wszystkie przedstawione w filmie problemy, emocje i solidarnościowe klimaty straciły na aktualności. Po prostu Szło Nowe. Zdjęcia zrealizowano w Gdańsku, m.inn. na Dworcu Głównym PKP – fotografia.
&. Ten film nie miał prawa ujrzeć światła dziennego w PRL. A jednak Andrzej Wajda był w stanie przeforsować nakręcenie, a co może ważniejsze także skierowanie do dystrybucji “Człowieka z marmuru” 1976. I osiągnął oszałamiający sukces. Po pierwsze dlatego, że od dawna było oczekiwanie społeczne, by na ekranie pojawiło się rzetelne rozliczenie z okresem stalinizmu. Właśnie rzetelne. I takie powstało. Co jest siłą tego filmu poza prawdą historyczną? Przede wszystkim wyborne aktorstwo [ rewelacyjna Krystyna Janda!] jakby zespolone z mistrzowską reżyserią. I wszystko inne, jak muzyka, scenografia, scenariusz. No i plenery. A kręcono w całej Polsce. Od Zakopanego przez Kraków, Katowice, Dąbrowę Górniczą, Kozłówkę, Warszawę[restauracja “Kongresowa” w PKiN, Muzeum Narodowe przy Alejach Jerozolimskich, osiedle mieszkaniowe “Koło”, Okęcie] oraz gmach telewizji przy ulicy Woronicza – sceny na korytarzu w TVP przeszły do historii kina polskiego!], aż do stoczni w Gdańsku[ fotografia].
&. “Debiutantka” to kolejny film duetu Sass – Stalińska, co znaczy, że ukierunkowany jest na kobiece emocje, a więc wahania, wątpliwości, ambicje, wreszcie zazdrość. Tym razem rzecz rozgrywa się w środowisku architektów planujących pod wodzą guru[ Andrzej Łapicki] wybudować muzeum w rozpolitykowanym Gdańsku 1981 roku. Na ekranie pojawia się Elżbieta Czyżewska i chyba dopiero teraz, już jako dojrzała artystka, pokazuje pełnię swojego talentu. Po męskiej strony na wielkie brawa zasługuje Mariusz Benoit, grający nader oszczędnie, ale jakże wymownie. Zdjęcia zrealizowano w Sopocie[ dworzec PKP, brzeg Bałtyku na południe od molo] oraz w Gdańsku – na dworcu głównym, na Martwej Wiśle w pobliżu Twierdzy Wisłoujście oraz w rejonie Pomnika Stoczniowców – fotografia.
