Plenery filmowe w Gdańsku

Łódź, Wrocław, Warszawa, Kraków i Trójmiasto to najchętniej wykorzystywane wielkomiejskie plenery filmowe w Polsce. Gdańsk, Sopot i Gdynia przyciągają od lat filmowców nie tylko zabytkami i malowniczymi miejscami, ale i bliskością morza, które jest magnesem samo w sobie. Rzadko kiedy w filmach pojawia się jedno z tych miast, najczęściej są dwa lub wszystkie. Przyjrzyjmy się niektórym pomorskim filmom, z których część na trwale wpisała się w dzieje rodzimej kinematografii. Na początek Gdańsk.

&. Trudno w to uwierzyć, ale zrazu film “Do widzenia, do jutra” niezbyt przypadł do gustu krytykom. Za to widzowie z miejsca docenili debiut Janusza Morgensterna tłumnie szturmując kina. Dziś ci pierwsi również uznają film za jedną z najważniejszych pozycji w dorobku naszej kinematografii. Duża zasługa w tym głównej pary odtwarzanej przez Teresę Tuszyńską i Zbigniewa Cybulskiego, muzyki Krzysztofa Komedy, jak i lekkiej ręki reżysera. Wybornie “grają” też plenery Gdańska[ Bazylika Mariacka, Długi Targ, okolice Hali Targowej na Placu Dominikańskim i nabrzeże Motławy w rejonie Baszty Łabędź [ fotografia], gdzie dochodzi do pierwszego spotkania Margueritte i Jacka. Filmowcy wybrali się też do Sopotu [ Willa”Hestia” przy ul. Władysława IV i nieistniejąca Państwowa Galeria Sztuki w rejonie ulicy Bohaterów Monte Casino] oraz na gdyńskie korty tenisowe przy ul. Ejsmonda.

&. Nadano tytuł “Trzeci“, ale kto wie czy nie bardziej odpowiedni byłby “Lekarz małżeństw”. Reżyser Jan Hryniak stworzył film ciekawy i warty obejrzenia, choć na początku wydawać by się mogło, że to tylko kopia słynnego “Noża w wodzie”. Tym razem ten trzeci nie jest młody, tylko stary i nie chce zagrozić stabilności małżeństwa lecz w konsekwencji je uratować. To zasadnicze trio obsadzili: piękna i mądra Małgorzata Cielecka, zapatrzony w karierę, ale w końcu rozumiejący życie Jacek Poniedziałek jako ślubni oraz Marek Kondrat – to ten trzeci, w sumie nie wiadomo kto. Przed nimi droga z Helu do Krakowa, czyli odwrotnie jak młodzi z serialu “Podróż za jeden uśmiech”. Na ekranie widać Hel, Zatokę Gdańską, Motławę w Gdańsku – fotografia, “Plasun Market” w Leśniewicach w gm. Puck, Gniew, drogę Nr 7, Zegrze i Rynek Główny w Krakowie.

&. Na dobrą sprawę film “Gracze” z 1995 roku reprezentuje bardzo rzadki u nas gatunek political fiction. Zasadniczym wątkiem tej produkcji w reżyserii Ryszarda Bugajskiego jest planowany zamach na Lecha Wałęsę podczas wyborów prezydenckich. Ma za tym stać KGB, które ściągnęło do wykonania zadania sprawdzonego terrorystę. W sprawę angażuje się też Mosad i polskie służby. Najważniejsze role przypadły Małgorzacie Pieczyńskiej, Markowi Proboszowi, Marianowi Opani i Lechowi Łotockiemu. Zdjęcia powstały w Gdańsku[ m.inn. ulica Mariacka – fotografia] oraz w Warszawie[ gmach Politechniki].

&. Film “Kim jest ten człowiek” z 1984 roku opowiada szpiegowską historię z okresu tuż przed wybuchem wojny. Akcja toczy się na najbardziej zapalnych odcinkach, czyli w Wolnym Mieście Gdańsku i na tzw. korytarzu pomiędzy Niemcami właściwymi i Prusami Wschodnimi. Reżyserskie małżeństwo Petelskich zadbało o doborową obsadę. Na ekranie prym wiodą Henryk Talar, Wieńczysław Gliński, Krzysztof Chamiec oraz Ewa Szykulska. I właśnie zestaw popularnych aktorów oraz dynamiczna narracja zapewniły tej produkcji kinowy sukces. Plenery to Gdańsk[ ul. Ogarna – fotografia], Kalisz[ więzienie], Wrocław, a także czeska Praga.

&. W PRL władze kinematografii chętnie wspierały takie filmy jak “Banda“[ 1964] Zbigniewa Kuźmińskiego. O ludziach, zrazu pogubionych moralnie, społecznie i politycznie, którzy w finale wchodzą na dobrą drogę. Tym razem są to wychowankowie zakładu poprawczego, zatrudnieni warunkowo w stoczni gdańskiej. Wkrótce stają się podejrzanymi o kradzież, ale potrafią się oczyścić. W obsadzie jest trochę młodzieży aktorskiej[Jolanta Wołłejko, Maciej Damięcki],jaki weteranów[Renata Kossobudzka, Tadeusz Gwiazdowski]. Zdjęcia powstały w Gdańsku [ stocznia, Brama Straganiarska – fotografia]  i Sopocie – tu na molo i plaży.

&. Serial “Kolumbowie” z 1970 roku wydaje się na wskroś warszawski, stąd też aż trudno uwierzyć, że jeden z odcinków[ IV.  “Oto, dziś…] nakręcono w Gdańsku. Reżyser, Janusz Morgenstern, dobrze zaznajomiony z tamtejszymi plenerami, uznał, iż wypadną one przekonywująco. I tak się stało. Oglądając na ekranie okolice kościoła Świętego Jana , a więc ulice Różana, Minogi i Straganiarska – fotografia, moglibyśmy przysiąc, że to zdjęcia z powstańczej  stolicy.

&.Jest takie określenie w sferze muzyki “autor jednego przeboju” . Podobnie można powiedzieć o Mirosławie Borku, dokumentaliście, który w 1989 roku zadebiutował  filmem fabularnym “Konsul”.  Kanwą były “dokonania” oszusta Czesława Śliwy z powodzeniem wyprowadzającego w pole teoretycznie mądrzejszych od siebie ludzi i reprezentowane przez nich instytucje. Choć legitymował się ledwie wykształceniem podstawowym. W tej roli znakomicie sprawdził się Piotr Fronczewski, mając do pomocy na planie Marię Pakulnis, Gustawa Lutkiewicza, Krzysztofa Zaleskiego, Macieja Pawlickiego, Macieja Góraja i Jerzego Bończaka. Zgodnie z zakresem terytorialnym działania hochsztaplera, film nakręcono w różnych miastach Polski: Gdyni, Sopocie, Warszawie, Otwocku, Wrocławiu i w Gdańsku m.inn w Hali Targowej[ fotografia].

&. Ludzie chcą to oglądać, więc filmowcy kręcą wciąż nowe. Mowa o komediach romantycznych, czyli ona i  on zmierzają do Happy Endu. Jednym z takich filmów jest “Miłość jest wszystkim” z 2018 roku , który wyreżyserował w oparciu o holenderski pierwowzór Michał Kwieciński. W rolach głównych tej osadzonej w okresie przed Bożym Narodzeniem opowieści widzimy  Joannę Kulig, Agnieszkę Grochowską, Mateusza Damięckiego i  Leszka Lichotę. Na ekranie pojawia się też nieżyjący już Prezydent Gdańska Paweł Adamowicz, bowiem akcja toczy się w tym mieście. A dokładniej na Długim Targu – fotografia, Długim Pobrzeżu nad Motławą oraz Obwodnicy Trójmiejskiej.

&. Film “Wolne Miasto” z 1958 roku opowiada o losach Polaków na przełomie ostatnich dni pokoju i pierwszych wojennych w 1939 roku. A było ich tam mało, około 10 procent. Dominowali Niemcy, z którymi całkiem nieźle układały się relacje. Do czasu, aż władzę przejął niejaki Adolf Hitler. W filmie Stanisława Różewicza zagrali m.inn. Hanna Zembrzuska, Jan Machulski, Kazimierz Wichniarz i debiutujący Piotr Fronczewski. Zdjęcia zrealizowano w autentycznych plenerach w Gdańsku, a więc na terenie gmachu Poczty Polskiej, w okolicach dworca kolejowego i na Długim Targu – fotografia. Widzimy również plażę w Gdyni, która wówczas leżała na terytorium II RP.

&. Po październikowej “odwilży” do Polski zaczęło przyjeżdżać coraz więcej Polonusów, których wcześniej odstraszał stalinowski terror. O nich właśnie opowiada film “Jadą goście, jadą” z 1962 roku. Bohaterowie każdej z trzech nowel muszą zmierzyć się z socjalistyczną rzeczywistością, ale co to za problem, jak się ma dolary. Gorzej, jakby przyszło im żyć tu na stałe…Zdjęcia powstały na terenie całego kraju, poczynając od Dworca Morskiego w Gdyni, poprzez Gdańsk[ Dworzec Główny PKP, Długi Targ – fotografia], Łódź[ willa przy ul. Tylnej 11], Warszawę, a kończąc na południu kraju. Tu ekipy znalazły odpowiednie plenery w kościele w Grywałdzie, w Słopnicach w pow. Limanowskim oraz w Piekielniku w gm. Czarny Dunajec.

&. Która matka jest dla dziecka ważniejsza? Tak, która urodziła czy ta, która wychowała? Twórcy filmu “Zapamiętaj imię swoje” z 1974 roku starają się uciec od tego dylematu i przekonać widza, że obie mogą być  tak samo ważne. Tym bardziej, że fabuła oparta jest na faktach. Ta pierwsza matka to Rosjanka, która rozdzielono z dzieckiem w obozie zagłady, druga – Polka, wychowująca go. Akcja rozgrywa się w dwóch planach historycznych[ II wojna światowa i współczesność] oraz przestrzennych – PRL i ZSRR. Do ról matek zaangażowano Ludmiłę Kastkinę i Ryszardę Hanin. Reżyser Sergiej Kołosow na pewno nie pożałował tej decyzji. Syna zagrał Tadeusz Borowski. Zdjęcia w tej polsko radzieckiej koprodukcji zrealizowano w Gdańsku[ Długie Pobrzeże, Długi Targ – fotografia] , Gdyni, Oświęcimiu oraz w Leningradzie.

&. W filmie “Z tamtej strony tęczy” reżyser Andrzej Piotrowski kreśli na ekranie obraz typowego trójkąta z atrakcyjną kobietą i dwoma mężczyznami.  Jeden jest starszy i nudnawy, ale stabilny i przewidywalny, drugi to młody artysta z głową w chmurach, do której wszystko może strzelić. Kogo zatem wybrać? W tych rolach widzimy odpowiedni Aleksandrę Zawieruszankę, Jana Machulskiego i Jerzego Góralczyka. Zdjęcia powstały w Trójmieście na początku epoki Gierka i w tle widać typową dla niej dynamikę. Najwięcej nakręcono w Gdańsku w dzielnicach Brzeźno i Przymorze, ale też na Starym Mieście – tu widzimy Długie Pobrzeże i ulicę Długą – fotografia. W Sopocie utrwalono na taśmie hipodrom. Poza tym jest sporo zdjęć w kolejce, która spina aglomerację trójmiejską.

&. Film “Człowiek z nadziei” zamyka tryptyk Andrzeja Wajdy ze słowem “człowiek” w tytule poświęcony w całości walce o prawdę, wolność i godność ludzką. Tym razem film dedykowany jest osobie będącej symbolem tych wszystkich pojęć, czyli Lechowi Wałęsie. W jego postać rewelacyjnie wcielił się Robert Więckiewicz, tak ucharakteryzowany i przygotowany językowo, że bardzo przypomina laureata Pokojowej Nagrody Nobla. Rolę żony Danuty trafnie powierzono Agnieszce Grochowskiej. Obsada jest niemal wyłącznie polska, z jednym wyjątkiem. Jest nią włoska aktorka Maria Rosaria Omaggio, odtwórczyni słynnej dziennikarki Oriany Fallaci, którą w pamiętnym wywiadzie “ograł” kiedyś w swoim stylu prosty zdawałoby się  robotnik Wałęsa. Zdjęcia tego pasjonującego filmu powstały w Warszawie, Żyrardowie[ osada fabryczna, blok przy ul. Nietrzebki 20 na osiedlu Wschód] oraz w Gdańsku -m.inn. w stoczni oraz w dawnym kinie Neptun” przy ul. Długiej 57 – fotografia.

&. Stanisław Bareja ma w swym dorobku trzy rodzaje filmów – kryminalne, satyryczne i komediowe.  “Żona dla Australijczyka” z 1963 roku należy do tej trzeciej grupy. Jakże to pięknie zostało nakręcone! Lekko i tanecznie, jakby w takt muzyki zespołu “Mazowsze”, który odgrywa w fabule znaczącą rolę. A może bardziej jedna z jego solistek, grana przez Elżbietę Czyżewską, której partneruje Wiesław Gołas, ustylizowany na tytułowego przybysza z Antypodów. Tłem tej historii miłosnej z happy endem jest Wybrzeże. Sporo scen powstało w Gdańsku – na Moście Zielonym, przy Fontannie Neptuna i w rejonie tzw. katowni – fotografia. Kręcono też na Bałtyku na statku “Batory” podczas rejsu  do Helsinek i Leningradu oraz w Gdyni przy tzw. Ślimaku blisko ulicy Ejsmonda. Zaś wille kapitana znaleziono aż w Konstancinie – Jeziornej.

&. Wiele osób omija takie filmy jak “Kariera” z 1954 roku dalekim łukiem. Ja je oglądam. Nie dlatego, że odpowiada mi stalinowska propaganda, tylko z innych względów. Po pierwsze dla aktorów. W tym przypadku możemy podziwiać cały ich zastęp na początku kariery jak Teresa Szmigielówna, Lidia Korsakówna, Kazimierz Wichniarz oraz Bogumił Kobiela i Zbigniew Cybulski. Po drugie jest w nich zapisany obraz Polski w danym momencie historycznym, w jakiejś tam mierze przekłamany, ale w większym stopniu prawdziwy. Wreszcie często takie filmy są całkiem zręcznie zrealizowane i ogląda je się z ciekawością. Po odcedzeniu propagandy, rzecz jasna. Nie dotyczy to jednak “Kariery” , która jest nudna i bardzo jednostronna. Zdjęcia powstały w odbudowywanym wciąż Gdańsku – przy Baszcie Łabędź, na Długim Targu, przy Złotej Bramie – fotografia.

&. “Na kłopoty Bednarski” – tytuł wprawdzie pachnie Chandlerem, lecz tytułowy bohater jest jak najbardziej nasz – polski prywatny detektyw w Wolnym Mieście Gdańsk. W tej roli w każdym z siedmiu odcinków widzimy Stefana Friedmana, inni aktorzy – Elżbieta Panas, Krystyna Feldman, Eliasz Kuziemski, Jan Peszek – zmieniają się. Wprawdzie akcja dotyczy Gdańska i tam wykorzystano kilka “klasycznych” miejsc, jak  ulica Mariacka, Długi Targ, Brama Zielona – fotografia, to jednak realizatorzy filmowali także w Sopocie i Gdyni.  Mało tego. Wybrali się do Wrocławia. Z dobrym skutkiem. Tamtejsze plenery wypadły bardzo przekonywująco i…gdańsko!

&. Komedia, ale z takich, o których człowiek zapomina zaraz po wyjściu z kina: “Smażalnia story” z 1984 roku. Dwóch panów po powrocie z Finlandii, dłuższym, co oznacza więcej zarobionych dewiz, traci cały zarobek w trakcie zakrapianej zabawy w Trójmieście i błąka się po kraju. Wreszcie trafia do miasteczka, gdzie aż roi się od malwersacji, obłudy, i tym podobnych atrakcji. Trzeba by od tego uciekać, akurat oni dobrze się w tym odnajdują. Zdjęcia zrealizowano w Gdyni w słynnym “Maximie” przy ul. Orłowskiej, w Gdańsku na ulicach Mariacka i Piwna – fotografia oraz w Goniądzu.

&. To się musiało kiedyś stać. Ano to, że wieczny chłopiec kiedyś dorośnie i zagra ojca. Mowa o Władysławie Kowalskim i serialu “S.O.S“. Dodatkowo nie ma łatwego zadania, gdyż córeczka[ Ewa Borowik] wpakowała się w nie lada kłopoty. Takie, z którymi tato – specjalista od rozwiązywaniu na radiowej antenie cudzych spraw – nie może sobie poradzić. Janusz Morgenstern zaprosił do udziału jeszcze wiele ówczesnych gwiazd, jak Grażyna Barszczewska, Danuta Kowalska, Roman Wilhelmi, Jan Englert. Jednym wielkim plenerem jest Trójmiasto i okolice. I tak w Gdańsku kręcono na Długim i Rybackim Pobrzeżu, Gradowej Górze, przy ul. Wałowej,  w Hali “Olivia” przy Alei Grunwaldzkiej i w okolicy Dworca Głównego PKP – fotografia, w Sopocie na molu i w Grand Hotelu, zaś w Gdyni na pirsie przy Skwerze Kościuszki i Kamiennej Górze. Ponadto  na ekranie pojawiają się takie miejsca jak  prom na Wiśle pod Mikoszowem, ujście Wisły, Tczew, Stary Rynek w Pucku, droga E 16[ dziś 91] pod Pruszczem Gdańskim, port w Darłówku i warszawskie Okęcie.

&. Filmem “Autoportret z kochanką” 1996 Radosław Piwowarski po raz kolejny udowodnił, że jak mało kto zna się na temacie wchodzenia w dorosłość. Wprawdzie fabuła jest mało realna i epizody wojskowe wyszły kiepsko, ale za to z drugiej strony zachwycają zdjęcia i muzyka. Można mieć też zastrzeżenia do obsady: starzy wyjadacze wypadli co najwyżej średnio, za to rewelacyjnie poradził sobie z rolą debiutant Waldemar Błaszczyk. Materiał zdjęciowy powstał generalnie w trzech miejscach: na Pomorzu[ stacja kolejowa Gdańsk Główny – fotografia, linia kolejowa Rybno Wielkie – Wejherowo, Czymanowo], na Mazurach[ jednostka wojskowa i poligon w Orzyszu, Pisz, Karwik, jezioro Śniardwy] i w Warszawie[ Most Poniatowskiego i Port Praski].

&. Ten film nie miał prawa ujrzeć światła dziennego w PRL. A jednak Andrzej Wajda był w stanie przeforsować nakręcenie, a co może ważniejsze także skierowanie do dystrybucji “Człowieka z marmuru” 1976. I osiągnął oszałamiający sukces. Po pierwsze dlatego, że od dawna było oczekiwanie społeczne, by na ekranie pojawiło się rzetelne rozliczenie z okresem stalinizmu. Właśnie rzetelne. I takie powstało. Co jest siłą tego filmu poza prawdą historyczną? Przede wszystkim wyborne aktorstwo [ rewelacyjna Krystyna Janda!] jakby zespolone z mistrzowską reżyserią. I wszystko inne, jak muzyka, scenografia, scenariusz. No i plenery. A kręcono w całej Polsce. Od Zakopanego przez Kraków, Katowice, Dąbrowę Górniczą, Kozłówkę, Warszawę[ sceny na korytarzu w TVP przeszły do historii kina polskiego!], aż do stoczni w Gdańsku[ fotografia].

&. “Debiutantka” to kolejny film duetu Sass – Stalińska, co znaczy, że  ukierunkowany jest na kobiece emocje, a więc wahania, wątpliwości, ambicje, wreszcie zazdrość. Tym razem rzecz rozgrywa się w środowisku architektów planujących pod wodzą guru[ Andrzej Łapicki] wybudować muzeum w rozpolitykowanym Gdańsku 1981 roku. Na ekranie pojawia się Elżbieta Czyżewska i chyba dopiero teraz, już jako dojrzała artystka, pokazuje pełnię swojego talentu. Po męskiej strony na wielkie brawa zasługuje Mariusz Benoit, grający nader oszczędnie, ale jakże wymownie. Zdjęcia zrealizowano w Sopocie[ dworzec PKP, brzeg Bałtyku na południe od molo] oraz w Gdańsku – na dworcu głównym, na Martwej Wiśle w pobliżu Twierdzy Wisłoujście oraz w rejonie Pomnika Stoczniowców – fotografia.

Marek Marcola