Plenery filmowe w Polsce, część III, Górny Śląsk

Województwo śląskie to wymarzone miejsce kręcenia filmów. Może zapewnić plenery przemysłowe, wielkomiejskie, górskie, itp. itd. A także niepowtarzalne familoki.

&. Katowicki Nikiszowiec[ fotografia] to ulubiony plener filmowców. Nic dziwnego, gdyż reprezentuje tradycyjną zabudowę kopalnianego Śląska. Na szczęście nikt nie wpadł na pomysł, aby go unowocześnić, więc magia osiedla nie słabnie. W 2005 roku sfilmowano tu część nastrojowej “Barbórki” Macieja Pieprzycy, opowiadającej o zderzeniu różnych postaw życiowych: tradycyjnej śląskiej i nowoczesnej warszawskiej. Tytułową rolę żeńską zagrała Iwona Sitkowska, a partnerował jej Marcin Dorociński.

 

&. “Perła w koronie” Kazimierza Kutza ma już ponad 50 lat. I wcale się nie zastarzała. Zawdzięcza to przede wszystkim pierwszorzędnej reżyserii i znakomitemu aktorstwu. Łucja Kowolik, Olgierd Łukaszewicz, Jerzy Cnota, Jan Englert, Franciszek Pietrzak – to im film zawdzięcza swoją wartość. A także innym, mało wówczas znanym i obsadzanym w epizodach, jak np. Marian Dziędziel, który do I ligi wejdzie wiele lat później. “Perłę” podobnie jak i wcześniejszą “Sól ziemi czarnej” kręcono w katowickim Nikiszowcu [ fotografia]. Zresztą trudno sobie wyobrazić, by realizatorzy znaleźli dla tego filmu bardziej odpowiednie miejsce.

&. Chciałoby się powiedzieć: Filmowcy – prosimy o więcej takich filmów jak “Piąta pora roku” [2012]. Okazuje się, że jednak można. Da się nakręcić film dla oka i serca, z ciekawą narracją, dobrymi zdjęciami i jeszcze lepszym aktorstwem. Na ekranie brylują Ewa Wiśniewska i Marian Dziędziel oraz Andrzej Grabowski, w roli przyjaciela głównego bohatera i jest  do szpiku kości śląski, choć urodzony w Małopolsce. Reżyser Jerzy Domaradzki wodzi zbliżającą się do siebie parę po całej Polsce – od Śląska po Wybrzeże i tak też kręcono zdjęcia. Najpierw w Katowicach [nastrojowo filmowany Nikiszowiec – fotografia] i  Siemianowicach Śląskich, przez Górę Kalwarię, Zielonkę[ zbiorniki Glinianki]  aż po Dźwirzyno i Unieście.

&. W sieci spotkać można narzekania rodowitych Ślązaków, że serial “Rodzina Kanderów” [ 1988]jest nieudany, gdyż aktorzy nie mówią po śląsku. Ale dla mnie jest to dobra i solidna robota filmowa, bliska realnego życia. Może stanowić niedościgły wzór dla twórców dzisiejszych produkcji, których pełno w telewizjach. Zresztą Tadeusz Chmielewski to jeden z najlepszych reżyserów okresu PRL. Role życia zagrali tu  Krystyna Kołodziejczyk, Tadeusz Madeja i Jerzy Grałek. W tle widzimy głównie typowy Górny Śląsk, a więc w Świętochłowicach hałdy w Lipinach i Chropaczowie, cechownię kopalni “Polska” i okolice ulicy Figuły, w Katowicach – kościół Świętej Anny w Nikiszowcu – fotografia oraz ulice Pszczyńską i Orkana, w Rudzie Śląskiej domki fińskie, a ponadto plenery Zabrza i Siemianowic Śląskich. Ekipa przeniosła się też do Zakopanego, aby sfotografować samo miasto, a także kolejki na Gubałówkę i Kasprowy Wierch i obie te góry oraz Morskie Oko, a także pociąg na linii kolejowej Zakopane – Kraków. Nakręcono też drobny epizod w Beskidzie Śląskim. W jednym z odcinków[ V] pokazywany jest też wyjazd do Warszawy, ale bez charakterystycznych obiektów. Na ekranie widać tylko hotel – możliwe, że wykorzystano jeden z obiektów śląskich. Za to w innych[X, XI i XII] widać wyraźnie Krakowskie Przedmieście, Łazienki i Dworzec Wschodni.

&. Czy nastolatka może zakochać się w pięćdziesięciolatku? I to jeszcze z wzajemnością? Twórcy filmu “Kolejność uczuć” z 1993 roku przekonują nas, że tak. W tym celu na planie zgromadzili aktorski gwiazdozbiór: Daniel Olbrychski, Ewa Kasprzyk, Wojciech Siemion, Joanna Kasperska, Eugeniusz Priwiezencew,  Agnieszka Krukówna. I co? Na pewno przekonali jury festiwalu w Gdyni, a pewnie i wielu starzejących się panów rozmarzyło się na seansie… Zdjęcia zrealizowano na kultowych osiedlach w Katowicach – Giszowiec i Nikiszowiec – fotografia, w Zabrzu oraz na stacji kolejowej Warszawa Szczęśliwice.

&. Choć od wojny upłynęło już 80 lat twórcy wciąż wracają do jej czasów. Choć nie tak często jak kilkadziesiąt lat wcześniej. Jednym z przykładów wspólczesnego zainteresowania[ 2021 rok] jest film ” Śmierć Zygielbojma“. Polsko – angielska produkcja została nastęcona z rozmachem, zarówno jeżeli chodzi o międzynarodową obsadę, jak i zasięg plenerowy. Zdjęcia powstały bowiem w Londynie, Warszawie, we Wrocławiu, Łodzi, na lotnisku w Góraszce, w Świętochłowicach[ dzielnica Lipiny] oraz na katowickim Nikiszowcu – fotografia.

&. Losy ludzi pracy Górnego Śląska w czasie przemian gospodarczych w III RP to ulubiony temat filmowców. jednym z przykładów tego nurtu jest “Benek” nakręcony w 2007 roku przez Roberta Glińskiego. Wprawdzie na ekranie widzimy trudności głównych bohaterów, ale i tak podświadomie wiemy, że wszystko dobrze się ułoży. Tytułowy Benek[ Marcin Tyrol] układa sobie życie z piękną Danką[ Mirosława Żak], a co najważniejsze potrafi odnaleźć się w nowej sytuacji zawodowej po odejściu z kopalni. Podobnie jego brat Eryk[ Zygmunt Stryj], tyle że on nie musi szukać żony, bo dawno poślubił Otylię[ Magdalena Popławska]. Reżyser zadbał, aby najważniejsi aktorzy, i wielu drugoplanowych, pochodziło konurbacji katowickiej. Nie dość, że czują koloryt lokalny, ale i nie muszą uczyć się specyficznego dialektu. Film kręcono w typowych plenerach jak familoki, hałdy, kopalnie – fotografia. Konkretnie ekipy fotograficzne pracowały na stadionie “Górnika” przy ul. Bielskiej w Katowicach, w Piekarach Śląskich, Rudzie Śląskiej[ ul. Podgórze], Bytomiu[ kopalnia “Rozbark”, cechownia przy ul. Kilara], Świętochłowicach[ ul. Polaka, cmentarz parafialny] i na skrzyżowaniu ulic Sienkiewicza i Sobieskiego w Zabrzu.

&. Ciepły, pogodny film, dobrze zagrany i sfilmowany. Jeden z takich, które nawet po kilkukrotnym obejrzeniu nie nudzą się. Jego tytuł: : “Zgorszenie publiczne“.  Nakręcono go w charakterystycznych miejscach dl Górnego Śląska:, jak  hałdy, opuszczone pofabryczne budynki, nieczynne tory kolejowe, a przede wszystkim familoki – fotografia. A generalnie tłem są miasta Chorzów i Ruda Śląska. W obsadzie widzimy Dorotę Pomykałę, Mariana Dziędziela, Krzysztofa Czeczota, Andrzeja Mastalerza i rewelacyjną Elżbietę Romanowską. Do zamieszczonych powyżej pochwał koniecznie muszę dodać  jeszcze tę dla Jarosława Januszewicza. To on wyczarował nastrojową muzykę.

&. W powszechnej opinii filmowym piewcą Górnego Śląska był Kazimierz Kutz. Ale dorównuje mu także Stanisław Jędryka, co udowodnił filmem “Koniec wakacji” z 1974 roku. W tle pięknej historii o dojrzewaniu nastolatka[ Marek Sikora] widzimy urzekające obrazy kopalnianej krainy z familokami, hałdami, szybami i kolejką[ fotografia], zapewniającą transport węgla i odpadów. Konkretne plenery to Bytom[ Osiedle Arka Bożka w Bytomiu, kopalnia “Szombierki”],dolina Bytomki, Szopienice, Katowice i stacja Chorzów Miasto. Zgodnie ze scenariuszem akcja przenosi się również do Warszawy, gdzie na taśmie uwieczniono zmianę warty przed Grobem Nieznanego Żołnierza, stary Dworzec Centralny i nowy w budowie oraz prawie odbudowany Zamek Królewski.

&. “Klincz” z 1979 roku w reżyserii Piotra Andrejewa to film sportowy. A dokładnie bokserski. Opowiada historię młodego pięściarza pnącego się po szczeblach kariery i długo nie uświadamiającego sobie ceny swojego sukcesu. W roli głównej wystąpił Tomasz Lengren, grający zwykle filmowe “ogony”. W tym wybitnie męskim obrazie płeć piękną reprezentuje 25 letnia Barbara Bursztynowicz.  Na uwagę zasługują oryginalnie filmowane ujęcia, a powstały one w Warszawie[ bar w antresoli na dworcu Centralnym], Nowym Dworze Mazowieckim, parowozowni Skierniewice oraz w Katowicach, gdzie słynny “Spodek” [ fotografia] udawał halę sportową w Chicago, choć trochę zdjęć nakręcono także w “Wietrznym Mieście”.

&.Film “Odnajdę Cię” z 2018 roku na pewno spodobał się miłośnikom szybkiej akcji, niebanalnej fabuły i wpadającej w ucho muzyki. A także aktorstwa na dobrym poziomie. Prym wiedzie tutaj Ewa Kaim, która dotychczas nie weszła w swym zawodzie do ekstraklasy, ale po tym występie to się chyba zmieni. Bez wątpienia to najważniejsza rola w jej karierze. Na ekranie towarzyszą jej Piotr Stramowski i Michal Żurawski. Najważniejszym plenerem jest Górny Śląsk, a dokładniej Pyskowice, Mysłowice, Bytom i Katowice w okolicach hali widowiskowej “Spodek”- fotografia. Epizodycznie pojawia się też Sosnowiec i warszawska Praga.

&. Całkiem udany serial “Ślad na ziemi” realizowano przy powstawaniu Huty Katowice. Ktoś powie : “produkcyjniak”, ale to opowieść o postawach pracowników różnego szczebla wobec wyzwań wielkiej budowy, która ujawnia ich charaktery – podłość i szlachetność, obojętność i empatię, uczciwość i skłonność do oszustw. Słowem – samo życie. Dzięki temu film się nie starzeje. Ale nie brak w nim ordynarnej propagandy. Przykład? Zakładowy sekretarz PZPR organizuje przyjazd [ ogromna Wołga 24] rodziny robotnika z Suwałk na Śląsk, bo… ów przodownik pracy tęskni za bliskimi. Zbyt dobrze znam te czasy, by w takie bajki uwierzyć. Poza tym na jaw wychodzą immenetne cechy systemu: nierealność terminów, niesolidność dostawców i podwykonawcó. Co wynika z bermenentnych braków. I koło się zamyka.  Plenery nie są zbyt wyszukane: błoto, koparki, ciężarówki, zapyziałe domy i ulice w Zagłęniu Dabrowskim. Przeciwwagą jest wiekowy, dostojny Kraków, m.inn w rejonie Sukiennic[ fotografia]. Na ekranie widać też Beskidy oraz stację Katowice, oczywiście w dawnym wydaniu.

 

&. “Drzazgi” 2008 Macieja Pieprzycy to kolejny film kręcony na Górnym Śląsku, z tym że śląskość to jedynie koloryt lokalny, a tematyka ma charakter uniwersalny, a na imię jej “Poszukiwanie własnej drogi w życiu, i to we dwoje tej samej. Obsada jest w większości młodzieżowa [ Karolina Piechota, Agnieszka Judycka, Marcin Hycnar, Antoni Pawlicki], ale z dużym potencjałem aktorskim, co potwierdziły kolejne lata ich karier. Film docenili zarówno widzowie, jak i krytyka – nagrody posypały się nie tylko w Gdyni lecz także za granicą, w tym w amerykańskim Houston. Na ekranie widzimy różne miasta: Gliwice[ Politechnika Śląska] Chorzów[ centrum i Legendia Śląskie Wesołe Miasteczko] , Zabrze[ dzielnica Biskupice], Ruda Śląska[ Kolonia Staszic] i Katowice w okolicach Hali Widowiskowo Sportowej- fotografia.

&. Andrzej Wajda swoim “Człowiekiem z marmuru” z 1976 roku dokonał wyłomu w dotychczasowej tematyce polskiej kinematografii. Owszem, już wcześniej próbowano wskazywać na błędy i wypaczenia socjalizmu, ale nikt tak dobitnie nie wskazał na immanentne sprzeczności i zło tego systemu, z czego wynikały powtarzające się kryzysy społeczne i gospodarcze. Reżyser zadbał o doskonałą obsadę i nie zawahał się obsadzić debiutantki Krystyny Jandy w roli głównej. I miał rację! Bez jej drapieżności i ekspresji film nie byłby tak wybitny. A gdzie go kręcono? Ano tam, gdzie działy się wydarzenia, o których opowiada, czyli w Gdańsku, Zakopanem, Krakowie, Katowicach[ fotografia], Kozłówce i Warszawie. Ze wszystkich scen powstałych w stolicy  status kultowej zyskała ta jedna:  kiedy Agnieszka “poluje” na  redaktora granego przez Bogusława Sobczuka w długim korytarzu w gmachu TVP, po którym przemieszczają się  pełni zakłamania pracownicy tej instytucji…

&. Wprawdzie obejrzałem film “Zbliżenia” z 2014 roku, ale drugi raz bym przez niego nie przebrnął. Nie dlatego, że jest źle nakręcony – wręcz przeciwnie: czaruje dobrymi zdjęciami, muzyką i grą aktorów. Ale cała opowiedziana historia wydaje się być wydumana i w sumie nic widzowi nie przekazuje. No bo jaki wniosek z niej płynie? Mieszkać z matką, oddalić ją, ulegać czy wymuszać? Mała część zdjęć powstała nad Bałtykiem, ale lwia w Katowicach. Na ekranie widzimy Muzeum Śląskie, podziemny dworzec autobusowy, okolice Pomnika Powstańców – fotografia oraz windę paciorkową[ absolutna rzadkość!] w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim.

&. Czasami jedno wydarzenie potrafi całkowicie odmienić życie człowieka. Tak właśnie jest z bohaterem filmu “Zawrócony” z 1994 roku w reżyserii Kazimierza Kutza. Ponoć fabuła oparta jest na prawdziwej historii, kiedy to członek PZPR przez przypadek znalazł się po drugiej stronie barykady i  wpadł w łapy milicji. W roli głównej widzimy Zbigniewa Zamachowskiego, który uznał ją za najważniejszą w swojej karierze. Jego największą ostoją – po tym, jak rodzona matka wyrzekła się syna, który zadarł z władzą – jest żona, znakomicie zagrana przez Annę Waszczyk. Film nakręcono w Katowicach[ fotografia], na terenie elektrowni Siersza w Trzebini, na Jurze Krakowsko – Częstochowskiej oraz na warszawskim Ursynowie.

&. “Amator”  jest sztandarowym przedstawicielem kina “moralnego niepokoju” , które dominowało w polskim filmie drugiej połowy lat 70. XX wieku. Krzysztof Kieślowski opowiada w nim o poczatkującym filmowcu dostrzegającym – dzięki zakupionej właśnie amatorskiej kamerze – coraz więcej niepokojących zdarzeń ze swojego zawodowego otoczenia. I płaci za to wysoką cenę. W roli głównej po raz kolejny udowodnił swój wielki talent Jerzy Stuhr. W obsadzie znalazły się też osoby, grające samych siebie, jak Krzysztof Zanussi czy piosenkarskie małżeństwo Framerów. Zdjęcia zrealizowano w Krakowie, Warszawie, Chorzowie oraz w Katowicach[ fotografia].

&. Film “Magnat” z 1986 roku, mimo że poświęcony historii niemieckiego, a nie polskiego rodu, wzbudził duże zainteresowanie. Okazało się, że wciąż żywa była pamięć o książętach von Hochberg. Poza tym film zgromadził całą plejadę gwiazd kina polskiego lat 80.XX wieku, a wśród nich Grażynę Szapołowską, Marię Gładkowską, Jana Englerta, Olgierda Łukaszewicza i Jana Nowickiego. Po raz kolejny na ekranie pokazał się Władysław Komar, który – jak na sportowca – ma całkiem bogatą filmografie. Niemym bohaterem filmu jest pałac w Pszczynie[ fotografia], gdzie nakręcono najwięcej scen. Dla pozostałych ekipa powędrowała do Bielska – Białej, Zabrza, Katowic oraz do Zamku Książ.

&. Co zapamiętałem z filmu “Co słonko widziało” ? Genialną rolę Krzysztofa Stroińskiego, po serialu “Daleko od szosy” pewnie najlepszą w jego karierze. Cała opowieść jest sprawnie zrealizowana, czego dobrym fundamentem jest scenariusz, choć obraz Górnego Śląska z 2006 roku jest mocno pesymistyczny i jednostronny. Bo przecież ekonomiczne i społeczne problemy związane z przeobrażeniami ustrojowymi minęły w latach 90. XX wieku, Polska była już członkiem Unii Europejskiej i nasza gospodarka zaczęła się już dynamicznie rozpędzać. Zwalniani z kopalń górnicy otrzymywali wysokie odprawy – wówczas 60 tys. złotych, co wystarczało na zakup dwóch popularnych wtedy Peugeotów 405. Dzisiaj byłaby to równowartość ok. 200 tys. zł. Tego w filmie nie widać, tylko bieda i beznadzieja. Jeżeli tak źle miałoby być w bogatym, uprzemysłowionym regionie, to jak  wyglądałyby realia życia na biednej prowincji we wschodniej Polsce? Ten czarny obraz potęgują plenery. Na ekranie widzimy nędzne mieszkania, zapuszczone domy i zaniedbane otoczenie. Zdjęcia nakręcono w Zabrzu[ Place Wolności i Krakowski – fotografia], Bytomiu i Chorzowie.

&. Chociaż wiele regionów Polski ucierpiało w wyniku transformacji gospodarczej w III RP, filmowcy upodobali sobie szczególnie Górny Śląsk, aby ukazać ten temat na ekranie. Jednym z takich filmów jest “Ewa” z 2010 roku. Schemat jest ten sam: górnik traci pracę, co wywołuje problem w rodzinie i konieczność szukania rozwiązania. W tym wypadku  żona podejmuje nietypowe działania. Jeżeli chodzi o plenery, to mamy takie zestawienie: z jednej strony biedne familoki[ fotografia], z drugiej nowoczesny przeobrażający się kraj. Najwięcej zdjęć powstało w Świętochłowicach w tradycyjnej dzielnicy Lipiny, a dla kontrastu w zmieniających się Katowicach[ hotel “Qubus” przy ul. S.Moniuszki, Centrum Biznesowo – Handlowe “Altus” przy ul. Uniwersyteckiej.

&. Pod tytułem “Operacja Himmler” kryje się opowieść o prowokacjach granicznych w 1939 roku, a zwłaszcza o tej najsłynniejszej – gliwickiej. Wyszło nawet ciekawie, choć reżyser, Tadeusz Chmielewski, nie czuł się najlepiej w takiej poważnej konwencji. Komedie wychodziły mu zdecydowanie lepiej. Film zrealizowano w Gliwicach, m.inn. w radiostacji oraz na ul. Zwycięstwa – fotografia i w rejonie placyku wokół Fontanny Trzech Faunów. Nie wszystko powstało w mieście. ekipa wybrała się też w rejony wiejskie. Mimo skrupulatnej wierności miejscom i realiom epoki, ekipa nie ustrzegła się pewnych błędów. Otóż część scen nakręcono na współczesnej drodze, prawdopodobnie Nr 4.

&. Dzisiaj nikt już nie pamięta filmu “Dezerter“. W 1958 roku nakręcił go debiutant Witold Lesiewicz, osadzając akcję w środowisku Górnego Śląska z charakterystyczną architekturą[ fotografia]. Trochę trąci myszką, a jednak warto go obejrzeć. Chociażby dla aktorów. Są wśród nich urocze panie, jak Maria Ciesielska i Barbara Modelska, a także mocni panowie w typie Józefa Nowaka i Mariusza Dmochowskiego. Zdjęcia nakręcono w Sosnowcu i kopalni “Siemianowice”.

&. Mówi się czasami, że prawdziwa miłość wszystko przezwycięży. Jednak w filmie “Rodzina Milczarków” z 1962 roku polsko – niemieckie małżeństwo jest bezsilne wobec wrogości, nieufności i uprzedzeń na tle narodowościowym. Zwłaszcza w okresie, gdy ważyły się losy Górnego Śląska[ fotografia] po I wojnie światowej. W rolach głównych widzimy olśniewająco piękną Aleksandrą Zawieruszankę oraz Krzysztofa Chamca, który jakoś słabo poradził sobie z rolą Niemca wżenionego do polskiej rodziny. W tle widać miasto Leszczyna – Czerwionka z kopalnią Debieńsko i osiedlem Familoków przy ulicach Szkolna, Wolności, Hallera, Kombatantów i Mickiewicza.

&.Większość widzów zgadza się z tezą, iż “Potop“[ 1974]  jest najlepszą częścią “Trylogii” przeniesioną na ekran przez Jerzego Hoffmana. Gównie dlatego, iż poświęcono jej dużo czasu – w sumie produkcja trwała ponad dwa lata, ogółem 535 dni zdjęciowych. W “Potopie wystąpiło 400 aktorów, a także pułk kawalerii radzieckiej. Jest oczywiste, że wśród różnorakich plenerów nie mogło zabraknąć Jasnej Góry[fotografia]. Jednakże to co filmie wydaje się spójne i logiczne podczas kręcenia zdjęć takie nie było. Z jednej strony widać kompleks klasztorny, a z drugiej sekwencje poświęcone kolubrynie, które sfilmowano w tatrzańskiej Dolinie Strążyskiej – ponad 200 kilometrów dalej!

&. Film “Zieja” z 2020 roku w reżyserii Roberta Glińskiego to solidne kino. Można mieć jedynie zastrzeżenia co do obsady. otóż Zbigniew Zamachowski nijak nie pasuje do roli cynicznego esbeka. Po prostu jego twarz zdradza szlachetnego człowieka. Za to w roli głównej wybornie sprawdził się Andrzej Seweryn. To niewątpliwie najlepszy aktor w Polsce. Plenery? Duża rozpiętość. Od Polski[ Warszawa, Lublin, Kazimierz Dolny, Modlin, Częstochowa[ Jasna Góra – fotografia] – po Rzym i Watykan.

&.”Wspomnienie lata” z 2016 roku w rytm przeboju Anny Jantar całkiem skutecznie przenosi widza w realia lat 70. XX wieku, które dobrze pamiętam. Opowiada o przyśpieszonym dojrzewaniu nastolatka podczas wakacyjnego wyjazdu z mamą, graną przez Urszulę Grabowską. W rolę jej męża wcielił się Robert Więckiewicz, pozostałą obsadę stanowią aktorzy “na dorobku” – nie tak znani i opatrzeni, przez co filmowa podróż w czasie jest łatwiejsza do akceptacji . Plenery znaleziono na stacji kolejowej w Kielczy pod Strzelcami Opolskimi, w Pyskowicach, Zabrzu, Tarnowskich Górach, na kąpielisku w dzielnicy Kokotek w Lublińcu i na Starym Mieście w Częstochowie[ fotografia].

&. Jeżeli ktoś chce obejrzeć typowy socjalistyczny “produkcyjniak” , okraszony ponadto propagandowym i antyimperialistycznym sosem, powinien wyszukać w Internecie film “Niedaleko Warszawy” z 1954 roku. Niestety, popełniła go Maria Kaniewska, skądinąd dobra aktorka i reżyserka[ ma na koncie późniejszego “Szatana z 7 – ej klasy”]. Co ją skłoniło do zajęcia się takim parszywym tematem? Pewnie czynniki pozamerytoryczne. fabuła jest raczej ciężkostrawna, ale za to obsada pierwszorzędna. Można zobaczyć wielu znanych aktorów, tu w młodym wydaniu, jak Ludwik Benoit, Andrzej Szalawski, Zdzisław Mrożewski, Adolf Chronicki, Ignacy Machowski czy Zygmunt Zintel. Główną rolę żeńską odtwarza Urszula Modrzyńska i jest to jej drugi występ na srebrnym ekranie. Wbrew tytułowi zdjęcia zrealizowano na Śląsku, m.inn w pałacu Raczyńskich w Złotym Potoku, ale głownie w Częstochowie – fotografia. Konkretne lokalizacje w tym mieście to huta, osiedle robotnicze na Rakowie, zbiornik wodny Kucelin i rzeka Warta.

&. “Hrabinę Cosel” Kraszewskiego przeniósł na ekran Jerzy Antczak i w roli tytułowej obsadził swoją żonę Jadwigę Barańską. Ale nie po protekcji. Po prostu idealnie pasowała do roli arystokratki związanej z królem Augustem II. I doskonale się w niej sprawdziła. Na planie towarzyszą jej całe zastępy aktorskiej I ligi lat 60.XX wieku: Mariusz Dmochowski, Stanisław Jasiukiewicz, Ignacy Gogolewski, Henryk Borowski, Leon Niemczyk i Bronisław Pawlik. Z racji na tematykę film kręcono głównie w zamkach i pałacach: Książ, Łańcut, Gołuchów, ale też pod ruinami  jurajskiej warowni w Olsztynie[ fotografia].

&. Często dzieje się tak, że akcja filmu dzieje się za granicą, ale jego twórcy na tyle dobrze potrafili znaleźć czy wykreować plenery, że wierzymy, iż miejsce akcji zgadza się z miejscem kręcenia filmu. Tak jest chociażby z filmem “Demony wojny według Goi” z 1998 roku w reżyserii Władysława Pasikowskiego. Fabuła dotyczy wojny na Bałkanach, choć zdjęcia wcale tam nie powstały. A gdzie? Same znajome miejsca: Tatry, Kłodzko, Łódź i Jura Krakowsko – Częstochowska[ fotografia]. Czy się udało? Moim zdaniem tak. Jak byłem kilkanaście lat temu w Bośni zauważyłem gdzieniegdzie duże podobieństwo do polskich gór i wyżyn.

&. W tym filmie wystąpił chyba cały gwiazdozbiór ówczesnego filmu polskiego, no  i pretendenci do niego. Przykłady? Elżbieta Czyżewska, Joanna Jędryka, Barbara Kraftówna, Beata Tyszkiewicz, Pola Raksa, a także Zbigniew Cybulski, Gustaw Holoubek, Bogumił Kobiela, Janusz Kłosiński, Jan Machulski, Zdzisław Maklakiewicz, Adam Pawlikowski, Ludwik Benoit, i wielu, wielu innych. Mowa o “Rękopisie znalezionym w Saragossie” Wojciecha Hasa z 1964 roku, który zachwycił znawców i miłośników kina na całym świecie oraz  znakomitych reżyserów, jak Martin Scorsese i Louis Bunuel. Akcja powieści Jana Potockiego toczy się głównie w górach Sierra Morena, ale nakręcenie filmu w autentycznych plenerach było z wielu przyczyn niemożliwe. Głównie finansowych. Hiszpanię przekonywująco  udaje więc Jura Krakowsko – Częstochowska[ fotografia].

&. Film “Jak rozpętałem II wojnę światową” kręcono poza Polską [ wpis w dziale “Polskie filmy kręcone za granicą”], ale też w kraju – w Łodzi, Zgierzu, Poświętnem, Nowym Mieście nad Pilicą, Dolinie Chochołowskiej, a także na Pustyni Błędowskiej[ fotografia]. Co tu dużo pisać: Tadeusz Chmielewski stworzyła arcydzieło, ale przy pomocy grona świetnych aktorów, w tym rzecz jasna, Mariana Kociniaka. Ten film będzie zawsze chętnie oglądany, a wszystkim tym, którzy pokazali się na ekranie choćby w epizodach – zapewnił nieśmiertelność.

&. Marian Kociniak zagrał także główną rolę w filmie “Pięciu” [ 1964] w reżyserii Pawła Komorowskiego. Odtwarza jednego z tytułowej piątki, która została zasypana w kopalni. Czas oczekiwania na ratunek jest dla każdego okazją spojrzenia na codzienność na powierzchni, ale też sięgnięcia pamięcią wstecz W obsadzie pojawiają się też kobiety, w tym Jolanta Umecka, która zabłysnęła w filmie “Nóż w wodzie”. Na miejsce realizacji zdjęć wybrano kopalnie w Radlinie i Rybniku oraz na Pustyni Błędowskiej[ fotografia], kiedy jeden z bohaterów wspomina swoje losy w Afryce Północnej podczas II wojny światowej.

&. Czy można nakręcić film na podstawie obrazu? Okazuje się, że tak. Dokonał tego w 2010 roku Lech Majewski. A pomogły mu w tym m inn. uznane międzynarodowe sławy : Rutger Hauer i Michael York. Obrazem, który zainspirował twórców było dzieło Petera Bruegla “Droga na Kalwarię”. Film, zatytułowany “Młyn i krzyż“, kręcono w Czechach, Austrii, Nowej Zelandii i w Polsce, m.inn w zespole zabytkowych stodół w Żarkach[ fotografia].

&. Pamiętny serial “Czterej pancerni i pies” kończy się podwójnym ślubem, a pewnie wkrótce potrójnym za sprawą decyzji Lidki i Grigorija. Bohaterowie przybywają na Śląsk, skąd pochodzi Gustlik. Tam też kręcono finałowe sekwencje ostatniego odcinka pt. “Dom”. Najpierw orszak weselny porusza się obecną drogą Nr 943, a potem dociera do Jaworzynki, gdzie w pobliżu domu rodzinnego któregoś z młodych małżonków[ fotografia] odbywa się przyjęcie. W ciągu minionego półwiecza okolica mocno się zmieniła, ale w dalszym ciągu daje się rozpoznać plenery Beskidu Śląskiego utrwalone na taśmie filmowej.

&. Ten film przeleżał na półce 5 zanim skierowano go do rozpowszechniania, ale po … korekcie zakończenia. Mowa o obrazie “Słońce wschodzi raz na dzień” z 1967 roku w reżyserii Henryka Kluby. Opowiada on o pierwszych latach tzw. władzy ludowej na terenach górskich, gdzie ludzie przyzwyczajeni są do dużej swobody. Przywódca wioski , grany przez Franciszka Pieczkę chce jej życie urządzić odmiennie od oficjalnej wizji władz, za co płaci wysoką cenę podobnie jak inni mieszkańcy. Poza Teresą Kamińską obsada jest wybitnie męska: Ryszard Filipski, Zdzisław Maklakiewicz, Edward Rączkowski. Odpowiednie plenery znaleziono m.inn. w Koniakowie i Istebnej[ fotografia].

&. “Złe dobrego początki“[ 1983]. Co się kryje za tym tytułem? Na pozór  motyw zemsty, niemal jak w “Vabanku”, ale tak w rzeczywistości członkowie senioralnej orkiestry dętej chcą naprawiać niereformowalną rzeczywistość schyłkowego okresu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W skali mikro może się i coś uda, ale w makro trzeba poczekać jeszcze 6 lat. Od 1989 roku Polska zacznie się sama  naprawiać. Część zdjęć powstała w lesie[ fotografia] – prawdopodobnie w Puszczy Kampinoskiej, a reszta w mieście[ na pewno w Skoczowie].

&. Z sześciu adaptacji prozy Zbigniewa Nienackiego o przygodach pewnego muzealnika na pierwszym miejscu stawiam pierwszą, czyli “Wyspę złoczyńców” a tuż za nią” Samochodzika i templariuszy”. A co jest na końcu? Nie znam nowych templariuszy z 2023 roku, więc nie uwględniam tej pozycji w tym rankingu. W moich oczach najgorzej wypadł film z 1991 roku p.t. “Latające machiny kontra Pan Samochodzik“. Dlaczego? Za dłużyzny oraz kiepską reżyserię, nudny scenariusz i zbyt teatralną grę niektórych aktorów. Na plus trzeba zapisać piosenkę oraz zdjęcia lotnicze. Film nakręcono w łódzkim zoo, na Górze Żar, nad Jeziorem Międzybrodzkim oraz na beskidzkich drogach – fotografia.

&. O filmie “Pełnia nad głowami” z 1974 roku nikt już dzisiaj nie pamięta. Bardzo słusznie, bo ta niby komedia wywołuje jedynie uśmiech… politowania. Scenariusz jest kiepski, a realizacja jeszcze gorsza. Jeżeli ktoś mimo tych “zachęt” zechce poświęcić 73 minuty to chyba tylko dla aktorów. W rolach głównych widzimy bowiem Franciszka Pieczkę, Mariana Opanię, Ludwika Benoit, Kazimierza Witkowskiego, Zygmunta Malawskiego i Jolantę Bohdal. Poza tym film ten jest na pewno popularny wśród mieszkańców Skoczowa, gdyż własnie tam nakręcono większość zdjęć. Poza tym w pobliskim Beskidzie Śląskim – fotografia i w nurcie rzeki Wisła[ tak, tu jest jeszcze płytka].

&. Jaka była intencja twórców filmu “Mgła” z 1983 roku? Co chcieli widzowi powiedzieć? Wciąż się zastanawiam. O ile jednak w całości obraz jest mocno niedopowiedziany, to w poszczególnych sekwencjach jest poprawny warsztatowo. W filmie widać Podhale, migają Tatry i sporo zdjęć jest na stacji kolejowej Ozorków, a także w Beskidach – fotografia.

&. Jak to się stało, że o tak świetny film nie otrzymał żadnej nagrody? I daleczgo o nim zapomniano?  Mam na myśli” Jest mi lekko” z 1982 roku w reżyserii Janusza Kidawy, w którym bryluje Renata Zarębska w podwójnej roli : jako główna bohaterka oraz piosenkarka. Towarzyszy jej Piotr Probosz. Dla obojga to na pewno aktorskie szczyty w całej zawodowej karierze. Film kręcono na linii kolejowej Rajcza – Zwardoń[ w tym przejazd przez most w Milówce], w Wiśle i prawdopodobnie na drodze 943 między Lalikami a Jaworzynką. Widać też wiele uroczych beskidzkich panoram[ fotografia].

.&.  Film “Milion za Laurę” z 1971 roku opowiada o perypetiach bazarowego handlarza w poszukiwaniu drogocennej gitary. W roli głównej występuje znakomity aktor komediowy Bogdan Baer, a towarzyszy mu cała plejada innych znakomitości z różnych dziedzin. Wśród nich są satyrycy Tadeusz Ross, Jan Pietrzak i Stefan Friedman, prezenterka Krystyna Loska i zespoły: No To Co, Silna Grupa Pod Wezwaniem i Pro Contra. Z grona aktorów warto zwrócić uwagę na Irenę Szewczyk, która za kilka lat zdobędzie wielką sławę za rolę Ani w serialu “Daleko od szosy”. Akcja filmu rozgrywa się w Warszawie oraz w Bieszczadach, chociaż na planie zastępują je inne góry – Beskid Żywiecki. Część zdjęć nakręcono na autostradzie pod Wrocławiem, w Kłodzku,  Korbielowie oraz w karczmie Jeleśni[ fotografia]. Wprawdzie na ekranie widać ujęcia z Rzymu, ale prawdopodobnie wykorzystano jakiś gotowy materiał dokumentalny z Wiecznego Miasta. Zaś “rzymskie” epizody fabularne nakręcono bez wątpienia w Polsce.

&. “Senność” z 2008 roku to film psychologiczny w doborowej oprawie. Reżyserka, Magdalena Piekorz”,  ściągnęła na plan filmowy całą plejadę znakomitych aktorów, w tym Małgorzatę Kożuchowska, Dorotę Pomykałę, Bartosza Obuchowicza i Krzysztofa Kolbergera, a wszystko po to, by opowiedzieć trzy historie ludzi ” na zakręcie”. Za tło posłużyły plenery Warszawy, Katowic[ dworzec kolejowy, ulice  Łukaszewskiego i Górna], Chorzowa[ cmentarz przy ul. Drzymały] i Jeleśni na Żywiecczyźnie[ fotografia].

&. “Zawsze w niedzielę” wyreżyserował w 1965 roku Ryszard Ber, który kilkanaście lat później zyska uznanie serialem “Lalka” . Tym razem spod jego ręki do kin trafiła sportowy film złożony z trzech nowel: piłkarskiej, lekkoatletycznej i kolarskiej. Film niespecjalnie przypadł do gustu krytykom i widzom, choć reżyser zaangażował sporo ówczesnych gwiazd w osobach Kaliny Jędrusik, Jolanty Bohdal, Wojciecha Siemiona czy Jana Kobuszewskiego. Zdjęcia nakręcono w Sosnowcu, Kaliszu i Bielsko – Białej[ m.inn na Placu Chrobrego – fotografia].

&. “Polot” z 2020 roku jest kolejnym filmem o realizacji własnych marzeń i planów wobec przeciwności losu. W obsadzie zobaczymy aktorów[ poza Izabelą Kuną] o nieopatrzonych jeszcze twarzach, co zawsze dodatnio wypływa na wiarygodność fabuły. Realizatorzy wykorzystali plenery Bielska – Białej – fotografia.

&. Twórcy filmu “Kret” z 2011 roku sięgnęli do skutków współpracy w PRL ze Służbą Bezpieczeństwa. Pojawiają się one dwadzieścia lat po upadku komunizmu w Polsce i są bolesne dla wszystkich. Na ekranie akcję napędza trzech aktorów: Borys Szyc, Marian Dziędziel i Wojciech Pszoniak. Każdy doskonały w swoim fachu. Główne plenery znaleziono w Bielsko – Białej [ ulice 11 listopada, Orkana, Kreta i Podcienie – fotografia]oraz w Dourges we Francji.

&. Niby jest oczywiste, że ideału nie da się poprawić, jednak wciąż niektórzy próbują. Wiadomo z jakim skutkiem… “Szatan z 7 – mej klasy” z 1960 roku w reżyserii Marii Kaniewskiej jest takim ideałem kina dla młodzieży , i to pod każdym względem: reżyserii, sztuki aktorskiej, zdjęć i muzyki. Może więc dziwić, że 45 lat później ktoś podjął się nakręcenia innej wersji, w domyśle lepszej. Przecież było jasne, że widzowie porównają ją z pierwowzorem. A ten bije ją na głowę. Swoją drogą, gdyby nie było tego pierwszego filmu, ten drugi nie byłby pewnie tak źle oceniany. Ale jest. Gwoli prawdy są też i plusy Szatana II, przede wszystkim wierniejsze trzymanie się tekstu książki Kornela Makuszyńskiego i zwrócenie uwagi na pominięte poprzednio wątki. I zupełnie niepotrzebnie zrobiono z filmu musical, bo piosenki rozwadniają fabułę. Zdjęcia nakręcono w Bielsku Białej na ulicy Podcienie – fotografia, w Parku Słowackiego i w Liceum im. Kopernika przy ul. Listopadowej oraz na stacji PKP w Kasinie Wielkiej, w skansenie kolejowym w Chabówce, w skansenie w Nowej Suchej koło Węgrowa, stadninie koni huculskich w Gładyszewie i we dworze w Petrykozach. Wykorzystano także plenery beskidzkie, choć są one zupełnie niepodobne do Wilna, gdzie toczy się akcja. Idealna byłaby tu Suwalszczyzna.

&. Lubię podróżować, i lubię też filmy drogi. A taki jest obraz “Osiemnaście” wyreżyserowany w 2004 roku przez Przemysława Młyńczyka w obsadzie mało znanych aktorów za wyjątkiem Jerzego Zelnika i Rafała Maćkowiaka. A co jest po trasie tej wędrówki? Warszawa, Białystok, Kraków, Poznań i Bielsko – Biała. W tym ostatnim mieście na taśmie utrwalono dworzec PKP – fotografia, zaś w pobliżu kolejkę na Szyndzielnię.

&. Wystarczy rzucić okiem na tytuł [ “Uwierz w Mikołaja“], żeby wiedzieć, że powstała kolejna produkcja związana ze świętami Bożego Narodzenia. Ktoś powie, że to ograny temat, ale widzowie chcą takich produkcji w tym okresie, gdyż dają nadzieją i cieszą happy endem. W rolach głównych reżyserka Anna Wieczur zaangażowała doświadczoną gwardię aktorską, jak Elżbieta Starostecka, Ewa Szykulska, Bohdan Łazuka, Damian Damięcki i inni. Reszta to młodzież marząca o “wyrobieniu” sobie nazwiska na miarę tych wymienionych. Zdjęcia powstały w Warszawie oraz w Goczałkowicach, Milówce i Bielsku – Białej [ dworzec PKP, rynek – fotografia].

&. Główny bohater filmu “Dziecinne pytania” z 1981 roku zwany “Misiu”[ Adam Ferency] zachowuje się w sferze zawodowej jakby był specjalistą z Zachodu, który trafił na typową budowę PRL. Nie może pogodzić się z tym, że wszystkiego brakuje, a zwłaszcza logiki. A przecież  to była norma, z którą stykał się każdy obywatel od dziecka. Można było przywyknąć, a nie łudzić się, że coś da się naprawić. Socjalizm był z istoty niewydolny i niereformowalny. Z drugie strony potrzeby w kraju były ogromne. Poprawa przyszła dopiero wraz z nastaniem kapitalistycznej gospodarki rynkowej, ale dylematy moralne i etyczne pozostały… Zdjęcia nakręcono w Beskidzie Śląskim, Warszawie, Pułtusku i Bielsko – Białej – fotografia.

&. Adrianna Biedrzyńska, Jan Frycz, Jan Jankowski, Mirosław Baka i Piotr Siwkiewicz grają uczestników zjazdu koleżeńskiego w filmie z 1991 roku “Obywatel świata“.  Warto też odnotować udział Anny Prucnal w roli piosenkarki. Jest to dla niej powrót na polskie ekrany po ponad 20 latach. Wśród wielu wątków na pierwszy plan wysuwa się ślepa wiara w “amerykański sen”. Dziś – kiedy wielu Polakom w kraju powodzi się lepiej, niż rdzennym Amerykanom – może to wydawać się śmieszne, ale przez całe dziesięciolecia wiele osób śniło na jawie ten sen. Zdjęcia powstały w Warszawie[ okolice Pałacu Kultury i Nauki], w Zgierzu i w Cieszynie. Nad Olzą operatorzy kamer pracowali m.inn. na rynku, w Cieszyńskiej Wenecji i na podcieniach – fotografia. Na ekranie pojawiają się też plenery Beskidu Śląskiego.

&. Po obejrzeniu filmu “Wszystkie kobiety Mateusza“[ 2012] można zadać sobie pytanie: “Co one w nim widziały?!” No, te zastępy pań w wieku od 18 do 118 lat!. Przecież ani nie był przystojny, ani ładny, a za to stary i gruby. W tej roli wystąpił Krzysztof Globisz, a w postacie zafascynowanych nim kobiet wcieliły się m.inn. Teresa Budzisz – Krzyżanowska, Anna Romantowska, Iwona Bielska. Plenery to Kraków, stacja kolejowa Wisła Uzdrowisko, ale najwięcej Cieszyn[ Wzgórze Zamkowe, Rynek, schody przy ulicy Kluckiego, bulwar nad Olzą, kościół Świętej Trójcy przy Placu Londzina, okolice kościoła Świętej Marii Magdaleny,  Wenecja Cieszyńska – fotografia].

&. Lata 90. XX wieku były trudne, ale nie tak, by kraść na potęgę w bogatszych Niemczech, położonych tuż za granicą. O tym właśnie opowiada film z 2012 roku “Yuma” , którego bohaterowie – młodzi złodzieje – są wykreowani na idoli środowiska. Bo nie mają zasad, ani hamulców moralnych. W rolach głównych wystąpili Jakub Gierszał, Karolina Chapko, Helena Sujecka i Katarzyna Figura. Plenery odnaleziono w Czechach i Niemczech, ale z krajowych wszystkim w Krośnie Odrzańskim Warszawie, Żaganiu i Cieszynie[ ulica Głęboka – fotografia].

&. Wydawać by się mogło, że film “Legiony” powinien być pełen patosu, uniesienia patriotycznego  i triumfu. Wszak ta formacja z okresu I wojny światowej przyczyniła się do odzyskania przez Polskę niepodległości. Ale zamiast pomnika mamy obraz trudu żołnierskiego, brutalnych scen, a przede wszystkim śmierci. Czyli opowieść jest bliższa prawdzie. Wykaz plenerów obejmuje wiele miejsc w Polsce o dużej rozpiętości geograficznej: od Wschowy po Kierzbuń pod Mrągowem do Bieszczad[ Osławica koło Łupkowa, Stężnica] i Cieszyn[ dużo zdjęć na Rynku – fotografia]. Na ekranie widzimy też park w Nieborowie, most w Miejscu gm. Spytkowice, grodzisko w Stradowie gm. Czarnocin, skansen w Tokarni, twierdze w Modlinie i Jarnice w gm. Liw.

                                                                                                  Marek Marcola